Çocuk psikiyatrisi polikliniklerine başvuruların yaklaşık yarısını DEHB ve ilişkili davranış ve öğrenme sorunları oluşturmaktadır.

DEHB’li çocuklarda düşük not alma, sınıf değiştirme, sınıf tekrarı, öğrenme güçlükleri gibi akademik performansa ilişkin ve davranışla ilgili problemlerle sıklıkla karşılaşılmaktadır. Erkek çocuklarda kızlara göre 3-4 kat daha fazla görülmektedir.

Dikkat Eksikliği Hiperaktivite Bozukluğu çocuğun yaşına ve gelişim düzeyine uygun olmayan aşırı hareketlilik, ataklık ( impulsivite ) ve dikkat süresinin kalıcı ve sürekli kısalığı ile kendini gösteren bir bozukluk olarak tanımlanmaktadır.

DEHB’un 3 Temel Özelliği Vardır

1-Dikkat Eksikliği

Dikkat süresinin ve yoğunluğunun bireyin yaşına göre olması gerekenden az olmasıdır. Sorun dikkat edememekten çok, dikkatin belirli bir noktaya odaklanmasındadır. Dağınıklık, unutkanlık, eşyalarını kaybetme gibi belirtilerle kendini gösterir. Dikkatlerinin dağınık ya da yetersiz olmasına rağmen ilgilerini çeken konularda daha uzun süreli dikkat sürdürebilirler. Özellikle dikkati dağınık olarak değerlendirilen çocukların bilgisayar oyunlarını uzun süre oynayabiliyor olmaları yanıltıcı olabilir. Dikkatin dağınık oluşu öncelik belirleme, sıraya koyma, planlama ve düzenleme becerilerini de olumsuz etkileyerek öğrenme süreçlerini zorlaştırabilir.

2-Hiperaktivite ( aşırı hareketlilik )

Çocuğun yaşına ve gelişim düzeyine uygun olmayan biçimde hareketli olmasıdır. Uzun süre yerinde oturamama, otururken elin ayağın kıpır kıpır olması, çoğu zaman hareket halinde olma ve çok konuşma gibi belirtilerle kendini gösterir.

3-İmpulsivite ( dürtüsellik, istekleri ertelemede güçlük )

Acelecilik, istekleri erteleyememe, söz kesme, sırasını bekleme güçlüğü, aklına geleni hemen yapıverme gibi belirtilerle kendini gösterir. Bu durum kurallara uyamaması ile sonuçlanır.

DEHB’nun Alt Tipleri

Bazı çocuklarda dikkatsizlik olmadan, sadece aşırı hareketlilik olabilir. Çok az bir kısmı bu özelliklerdedir. Sıklıkla çocuklarda hem dikkatsizlik hem de aşırı hareketlilik bir aradadır. Özellikle kız çocuklarda daha fazla olmak üzere hareketlilik olmadan da dikkat eksikliği olabilir.

DEHB ile Sıklıkla Birlikte Görülen Durumlar

DEHB un en önemli özelliklerinden birisi bu bozukluğun varlığında bazı başka bozuklukların bulunma riskinin artmasıdır. Bunların varlığının bilinmesi tedavinin başarısı açısından önem taşır. Varlıkları sorunu ağırlaştıran bu bozuklukların da tedavisi gerekir.

Karşıt olma karşı gelme bozukluğu, inatçılık öfke patlamaları kurallara uymama söz dinlememe belirtileri ile kendini gösterir. Daha çok ev ortamında görülür. Kolayca kızdırılabilen, alıngan bir yapıya sahiptirler.
Davranım Bozukluğu, daha büyük çocuklarda insanlara ve hayvanlara karşı saldırganlık, eşyalara bilerek zarar verme, hırsızlık, evden-okuldan kaçma gibi ciddi davranış bozuklukları söz konusudur.
Özel Öğrenme Bozukluğu, zekası normal ya da normalin üstünde olan çocukların yaş, zeka ve aldığı eğitim gözönünde bulundurulduğunda okuma, matematik ve yazılı anlatımın beklenenin önemli ölçüde altında olmasıdır. Sağ-sol, alt-üst gibi kavramları karıştırma, saat, gün ve ayları karıştırma, ayakkabı bağlama, düğme ilikleme gibi ince beceri gerektiren işlerde güçlükleri bulunabilir.
Depresyon ve kaygı bozuklukları da DEHB ile sık görülen durumlardır. Dikkat eksikliği belirtileri gösterebilmeleri nedeni ile ayırıcı tanıda da önemlidir.

Farklı tiplerde DEHB olması ve soruna eşlik edebilen öğrenme güçlükleri, nörolojik ve duygusal problemlerin varlığı nedeni ile DEHB tanısı almış çocukların çoğu birbirinden farklıdır.

DEHB’un Nedenleri

Nedeni tam olarak bilinmemekle birlikte sorumlu olduğu düşünülen bazı etkenler vardır. Genetik faktörler en dikkat çekici olandır. DEHB olan çocukların anne babalarında benzer belirtiler olma oranı normal çocuklara oranla 2-8 kat fazla bulunmuştur. Yine DEHB olan çocukların kardeşlerinde normal çocuklara oranla 2-3 kat fazla DEHB vardır. Genetik çalışmalara göre sorumlu olduğu düşünülen bazı genler vardır.

Dikkatin yoğunlaştırılması, sürdürülmesi, davranışların kontrol edilmesi, planlama yapılmasından sorumlu bazı beyin bölgelerinde bir bozukluktan çok, farklılığın bulunduğunu gösteren çalışmalar vardır. Bu farklılıkların belirtilere neden olduğu düşünülmektedir.

Gebelikte alkol, sigara ilaç, kullanımı, erken doğum ve doğum komplikasyonları gibi çevresel etmenlerin de DEHB den sorumlu olabileceğini gösteren çalışmalar vardır.

DEHB Olan Çocuğun Genel Tanımı

Anababalar semptomları çok erken zamanlardan itibaren farkedebilirler. Bazen hamilelik sırasında anne karnında bile hareketli olduğu farkedilir. Bebeklik döneminde en sık görülen belirtiler huzursuzluk, gerginlik, kolay ağlama zor sakinleşme, ses, dokunma gibi dış uyaranlara aşırı tepki verme ve uyku sorunlarıdır.

İki yaş civarında normal olan öfke nöbetleri genellikle abartılıdır. Yoğun ve kalabalık ortamlarda genelde dikkatleri dağılır ve şımarık ya da tuhaf davranışlarla kontrol dışına çıkmak şeklinde tepki gösterirler.

Okul öncesi dönemde yaşıtları ile karşılaştırıldığında daha fazla hareket etme, atlama zıplama, bir yerlere tırmanma, çok konuşma , çok soru sorup yanıtını beklememe, aşırı tutturmalar, oyunları uzun süre sürdürememe gibi belirtilerle kendini gösterir. Kreşte faaliyetleri sürdüremez çoğu zaman yarım bırakır kurallara uymakta güçlük çeker, sırasını bekleyemez, sakince yerinde oturmakta zorlanır, diğer çocukları itip kakma, vurma, ısırma sık görülür.

Fakat esas sorunlar çocuğun ilkokula başlaması ile ortaya çıkar ve en çok tanı bu dönemde konur. Çünkü okul kuralların daha belirgin olduğu, dikkati yoğunlaştırmanın ve sürdürmenin gerekli olduğu bir ortamdır. Bu ortam çocuğun aşırı hareketliliğinin ve tepkisel davranışlarının artmasına neden olarak sorunu daha belirginleştirir. Dikkat sorunlarının çocuğun öğrenmesini olumsuz etkilemesi de eklendiğinde çocuk ve aile açısından sıkıntılı bir dönem başlar.

İlkokul Döneminde Sık Görülen Belirtiler

• Sakin ve sessizce sırada oturamama
• Dersi dikkatli dinleyememe etrafı ile daha çok ilgilenme
• Sorulan sorulara sonunu beklemeden, söz istemeden yanıt verme
• Verilen görevleri tamamlayamama
• Sınıfın dikkatini dağıtacak şeyler yapma
• Sınavlarda dikkatsizlikten kaynaklanan hatalar yapma
• Okul başarısında dengesizlik
• Diğer çocuklarla ilişki sorunları
• Kendisine benzer çocuklarla ilişki kurma
• Eşyalarını kaybetme
• Dağınıklık, defter düzeninin bozuk oluşu
• Ev ödevlerini almama ya da eksik alma
• Akademik başarının kapasitesi ile orantılı olmaması

DEHB tanısı koyabilmek için, belirtilerin; çocuğun gelişim düzeyinin gerisinde kalmasına neden olacak şiddette, okulda, evde ve akran ortamlarında gözlenir olması, erken yaşlardan itibaren ortaya çıkmış olması ve uzun bir süredir gözleniyor olması gerekmektedir. Daha önceden “yedi yaşından önce başlamış olma” kriteri son tanı sınıflamasında “12 yaşından önce” olarak değiştirilmiştir.

Tanı aileden ve öğretmenden alınan bilgiler doğrultusunda klinik olarak değerlendirme sonucunda konur. Anne-babalar ve öğretmenler tarafından doldurulan standardize edilmiş ölçekler mevcuttur. Zihinsel ve ruhsal değerlendirme amacıyla psikometrik testler tanıya yardımcı olur. Tanı için özgül bir test yoktur.

Ayırıcı tanı amacıyla bazı durumlarda daha ileri tetkikler gerekebilir. Sorunun doğası gereği değerlendirmenin bir hekim tarafından yapılması ve tedavinin onun tarafından yönlendirilmesi önemlidir. Hem bu bozuklukla karışabilecek tıbbi durumları ayırt edebilmek, hem birlikte bulunabilecek diğer psikiyatrik bozuklukları ele almak için tanısal değerlendirmeyi bir çocuk psikiyatristi yapmalıdır. Tedavinin önemli kısmını ilacın oluşturması da başvurunun hekime yapılmasını önemli kılar.